Alevi Mitolojisinde Hayvanlar ve Hayvanlara Yüklenen Sembolik Değerler

Özet

Hakikatin öyküsü olarak gerçek ve kutsal kabul edilen mitler, herhangi bir gerçekliğin nasıl hayata geçtiğini, bir şeyin nasıl yaratıldığını veya herhangi bir nesnenin, canlı-cansız varlığın bugünkü formuna ve anlamına nasıl ulaştığını konu edinir. Canlı-cansız her varlığın mitsel bir tarihi olduğu göz önüne alındığında doğal hayatın bir parçası olan hayvanların da mitik bir tarihe sahip olduğu ifade edilebilir. İnsanlık tarihi boyunca insanoğlu yaşamış olduğu çevredeki varlıklara bir izah getirmiş ve bir anlam yüklemiştir. Bir anlamlandırma mekanizması olarak mitler insanların inançlarını, dış dünyaya ve o dünyada bulunan varlıklara bakış açısını büyük ölçüde şekillendirmiştir. Sözlü kültür ortamında şekillenmiş olan Aleviliğin yol dili, mitik ve mistik anlamlarla örülmüştür. Kendine özgü bu dil içinde mitik anlatıları barındıran Aleviliğin, kendine has bir mitolojisi mevcuttur. Alevi mitolojisinin mahiyetinde kurumların, inanışların, ritüellerin ve dış çevrenin nasıl algılandığının izahı bulunmaktadır. Bu nedenle yol dilinin, inancın ve Alevi mitolojisinin daha iyi anlaşılması için bu konunun çalışılmasına karar verilmiştir. Bu çalışma Alevi mitik anlatılarında hayvanların nasıl izah edildiği, inancın hangi unsurlarını etkilediği veya inancın hangi unsurlarının anlaşılmasına olanak sağlandığı, hayvanlara dair inanışlarda tenasüh inancının bir etkisinin olup olmadığını ortaya koymak amacıyla yapılmıştır. Bu çalışmada nitel araştırma yöntemi ve kültür analizi modeli kullanılmıştır. Araştırmacı tarafından daha önce belirlenmiş sorular ile saha çalışmasına çıkılmış, yarı yapılandırılmış mülakat yöntemi ile veriler toplanmıştır. Yapılan mülakatlar ses kayıt cihazı ile kayıt altına alınmış ve daha sonra bu kayıtlar çözümlenmiştir. Verilerin analizinde içerik analizinden faydalanılmıştır. Araştırmanın çalışma grubunu Amasya, Çorum, Samsun ve Tokat illerine bağlı ilçe ve köylerde ikamet eden, geleneksel Aleviliği temsil eden dedeler, âşıklar, talipler ve köy babaları oluşturmaktadır. Araştırmada öküz, balık, yılan ve diğer sürüngenler, karga, kırlangıç, aslan, kedi, turna, güvercin, tavşan, ayı, kurt, at, katır, tavuk ve horoz gibi hayvanların çeşitli özellikleri, bugünkü formları ve sembolik anlamlarını nasıl aldıklarına dair mitik anlatılara ulaşılmıştır. Hayvanlardan bazılarının Cebrail, Hz. Havva, Hz. İsmail, Hz. Muhammed, Hz. Ali, Hz. Hızır, Hacı Bektaş Veli gibi dini kişiliklerle olan ilişkileri neticesinde çeşitli fiziksel biçimlerini ve karakteristik özelliklerini aldıkları görülmüştür. Bununla birlikte Alevi inancında baskın olarak görülen tenasüh inancının Alevi toplumunun hayvanlara dair olumlu veya olumsuz bakış açısını şekillendirdiği tespit edilmiştir. Bunun dışında yaşanan coğrafi çevrenin ve buna bağlı olarak iktisadi faaliyetlerin bazı hayvanların, özellikle ahır hayvanlarının, daha makbul görülmesine, dağdaki hayvanların makbul sayılmamasına yol açtığı bulgular arasındadır.